آقاخان كرمانى ، روحانىيى است كه انحرافات عقيدتى او منجر به تكفير و سرانجام اعدامش گرديد . او كه به واسطهء نويسندگان عرب ، با انديشه‌هاى غربى آشنا گرديد « 1 » در ضمن نوشته‌هايش از تزكيهء مذهب ، تضاد علم و دين ، خداوند رخنه پوش « 2 » و علم به جاى فلسفه سخن مىگويد و از تقيه ، قوانين فكرى اسلام و عزادارى انتقاد مىكند . « 3 » ارتباطى كه در اين ايام از طريق مطبوعات « 4 » و ترجمهء آثار نويسندگان عرب با انگيزه‌هاى سياسى حصارهاى تعصب مذهبى را شكست ، راه را براى ورود ديگر مكتوبات اهل سنت ، هموار ساخت . حركتى كه با ترجمهء طبايع الاستبداد كواكبى در اولين سال‌هاى مشروطه آغاز شد « 5 » به راه يافتن تفاسيرى چون تفسير سر سيد احمدخان ، تفسير طنطاوى « 6 » و پيش‌تر از آن ، تفسير عبد ه و بعدها تفسير سيد قطب به ميدان فكرى عالمان شيعهء ايران و همچنين ترجمهء ديگر آثار عربى « 7 » انجاميد . بدين سان بود كه مباحثى نو به عرصهء مباحث دينى و تفسير پا گذارد . پيش از آن كه اين بخش را به پايان رسانيم ، بايد از نوع ديگرى از اقدامات نام ببريم كه آنها نيز عاملى مهم در بالا بردن سطح آگاهى اجتماعى - سياسى مردم اين دوره به شمار مىآيند . مبارزات ضد استعمارى فعاليت‌هاى استعمارگرانه و اقدامات تجاوزكارانهء كشورهاى غربى ، بلايى بود كه دامان تمامى كشورهاى اسلامى را گرفت و مردم اين سرزمين‌ها و در پيشاپيششان ،

--> ( 1 ) . براى اطلاع ، ر . ك : رسول جعفريان ، ذهنيت غربى در تاريخ معاصر ما ، ص 57 و 58 . ( 2 ) . خداوند رخنه پوش مراد از آن ديدگاهى است كه براى اثبات وجود خداوند به پديده‌هاى طبيعى استناد مىكند كه تبيينى علمى و عملى براى آنها ارائه نشده است و در واقع تكيه گاه الهيات آن ، ناقانونمندىها و نادانسته‌ها است . ر . ك : ايان باربور ، علم و دين ، ص 1 . ( 3 ) . همان ، ص 59 - 61 . ( 4 ) . پيش از اين آمد كه تعدادى از مطبوعات در مصر ، استانبول و كلكته منتشر مىشدند ( ص 30 همين تحقيق ) . ( 5 ) . مرتضى مطهرى ، بررسى اجمالى از نهضت‌هاى اسلامى در صد سالهء اخير ، ص 44 . ( 6 ) . در زمان مرحوم مدرس از سوى برخى انديشمندان پيشنهاد شد كه اين تفسير جزو برنامهء درسى طلاب مدرسهء سپهسالار قرار گيرد كه مرحوم مدرس پس از مطالعه ، آن را مناسب تشخيص نداد . براى اطلاع بيش‌تر ، ر . ك : بنياد تاريخ انقلاب ، مدرس ، ج 2 ، ص 339 . ( 7 ) . براى نمونه ، مىتوان از دو ترجمه از استاد محمد تقى شريعتى در سال‌هاى 1310 - 1312 نام برد . ر . ك : محمد تقى شريعتى ، خلافت و ولايت از نظر قرآن و سنت ، ص 3 مكرر .